بازگشایی بورس؛ یک بازار با دو روایت کاملاً متضاد

بورس تهران این روزها در هاله‌ای از ابهام به سر می‌برد. ساعات کاری به صفر رسیده، کدال خاموش است و سرمایه‌گذاران تنها با شایعه و تحلیل‌های غیررسمی سر می‌کنند.

سازمان بورس هنوز تاریخ دقیق بازگشایی را اعلام نکرده‌است، اما بحث‌های داغی در محافل کارشناسی در گرفته است؛ آیا باید هرچه سریع‌تر بازار را باز کرد تا التهاب فروکش کند، یا بازگشایی شتابزده، به دلیل انباشت فشار فروش و عدم شفافیت از خسارت شرکت‌ها، می‌تواند سقوطی تاریخی رقم بزند؟

موافقان بازگشایی: تعطیلی بلندمدت اعتماد را نابود می‌کند
اولین استدلال موافقان بازگشایی فوری، حفظ اعتماد عمومی است. آنها می‌گویند هر روزی که بازار بسته می‌ماند، این پیام را به سرمایه‌گذار خرد می‌دهد که «بازار سهام جای امنی نیست؛ هر موقع بحران شد، درها قفل می‌شود». این تصویر مخرب، برای ماه‌ها و شاید سال‌ها از یاد نخواهد رفت.

دوم، فرصت‌های ازدست‌رفته؛ بسیاری از سهامداران نیاز فوری به نقد کردن بخشی از دارایی خود دارند (مثلاً برای هزینه‌های درمانی یا جبران خسارت‌های جنگی). تعطیلی طولانی، آنها را مجبور به فروش در بازار سیاه یا مراجعه به صرافی‌های غیررسمی می‌کند.

سوم، موافقان معتقدند بازار هوشمند است و می‌تواند خبرها را قیمت‌گذاری کند. آنها می‌گویند حتی اگر افت شدید هم رخ دهد، طی چند هفته تعدیل می‌شود، اما تعطیلی این فرآیند کشف قیمت را مختل می‌کند. به گفته این گروه، بازگشایی هر چه زودتر، بهتر.
مخالفان بازگشایی: بدون شفافیت و نقدینگی، بازگشایی خودکشی است
در سوی مقابل، مخالفان با قاطعیت بیشتری صحبت می‌کنند. آنها به سه خلا جدی اشاره می‌کنند.

اول، ابهام از میزان خسارت شرکت‌ها. هنوز گزارش دقیقی از اصابت موشک‌ها، اختلال در زنجیره تأمین، قطعی برق و گاز و کاهش صادرات منتشر نشده است. بدون این اطلاعات، بازار با فرض بدترین حالت، قیمت سهام را تا کف نامعقولی پایین می‌آورد.

دوم، فشار فروش انباشته شده؛ در هفته‌های تعطیلی، بسیاری از سهامداران حقیقی و حقوقی به دلایل مختلف (تامین نقدینگی، ترس، نیاز به بازسازی) تصمیم به فروش گرفته‌اند. اگر همه این فروشنده‌ها در روز اول صف ببندند، سیستم معاملات قادر به جذب نیست و قیمت‌ها سقوط آزاد می‌کند.

سوم، معضل اعتبارها؛ حجم بالای معاملات اعتباری (با اهرم) در بازار وجود دارد که حتی با افت ۱۰ درصدی شاخص، بسیاری از آنها کال‌مارجین می‌خورند و مجبور به فروش اجباری می‌شوند که خود فروش بیشتری ایجاد می‌کند.

مخالفان می‌گویند بدون تزریق نقدینگی از سوی صندوق‌های حمایتی و ارائه بسته‌های تشویقی برای تمدید اعتبارها، بازگشایی ریختن بنزین روی آتش.

پیشنهاد میانی: بازگشایی پلکانی با تمهیدات ویژه
در میانه این دو نظر، برخی کارشناسان راهکار سوم را پیشنهاد می‌دهند: بازگشایی تدریجی و مشروط.

به این معنا که ابتدا فقط نمادهای گروه‌هایی که کمترین آسیب را دیده‌اند (مثل بانکی‌ها) باز شود و به تدریج، هر هفته یک گروه جدید اضافه گردد.

سازمان بورس می‌تواند با اعلام یک برنامه خرید حمایتی به ارزش چند همت از محل صندوق تثبیت بازار، یک کف قیمتی ایجاد کند.

این پیشنهاد میانی مورد توجه برخی اعضای هیئت مدیره سازمان بورس نیز قرار گرفته است، هرچند هنوز به تصویب نهایی نرسیده است.

تجربه تلخ گذشته و درس‌های آن
مخالفان بازگشایی فوری، به تجربه اسفند ۱۳۹۸ و دوران کرونا اشاره می‌کنند. آن زمان نیز پس از یک تعطیلی دو هفته‌ای، بازار با افت وحشتناکی بازگشایی شد و شاخص در ۱۰ روز حدود ۲۰ درصد ریخت.
اما نکته مهم این بود که آن افت، نه به دلیل واقعیت‌های بنیادی، که به دلیل جو روانی و فروش هیجانی رخ داد.
چند ماه بعد، بسیاری از آن سهام به قیمت‌های قبل بازگشتند، اما سرمایه‌گذارانی که در همان روزهای اول فروختند، تا ابد ضرر کردند.

از آن تجربه، دو درس گرفته شد: اول، بازگشایی بدون آرام‌سازی ذهنیت بازار، کشنده است. دوم، نهاد ناظر باید با ابزارهایی مثل تعلیق نمادهای مشخص، دامنه نوسان و خریدهای حمایتی، شوک اولیه را مدیریت کند.

سه شرط بازگشایی بورس
مجتبی دانشی، تحلیلگر بازار سرمایه در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس گفت: موافقان و مخالفان بازگشایی، نکات درستی دارند که باید حرف‌ها و دغدغه‌های آنها شنیده شود.

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: تعطیلی بیشتر بازار هزینه دارد، اما بازگشایی ناآماده می‌تواند هزینه‌ای بسیار بزرگ‌تر داشته باشد.

وی افزود: سه شرط لازم برای بازگشایی وجود دارد: اول، انتشار گزارش شفاف از وضعیت شرکت‌ها (حداقل برای ۱۰۰ شرکت بزرگ)، اگر شرکت‌ها نمی‌توانند، خود سازمان بورس برآوردی ارائه دهد.

دانشی تاکید کرد: دوم، اعلام رسمی تمدید مدت اعتبارها به مدت سه ماه. سوم، اختصاص خط اعتباری ۱۰ تا ۲۰ همتی به صندوق تثبیت برای خرید حمایتی در سه روز اول. بدون این سه شرط، بازگشایی معادل سقوط آزاد بازار است.

این تحلیلگر بورس تصریح کرد: تعطیلی دو هفته‌ تا یک ماه قابل تحمل است، اما بیشتر از آن خطرناک می‌شود. من پیشنهاد می‌کنم طی چند روز آینده صبر شود و اگر تا آن زمان سه شرط مذکور فراهم نشد، یک بازگشایی نمادین با سقف نوسان ۱+ درصد و فقط برای چند گروه انجام دهند تا فشار روانی را کاهش دهند. نکته مهم این است که نباید همه چیز را به یک روز موکول کرد.

وی ادامه داد: سهامداران اگر از صفوف فروش نگرانید، دو کار انجام دهید: اول، هیچ تصمیمی در ساعات اولیه نگیرید؛ اجازه دهید هیجان تخلیه شود. دوم، اگر نقد دارید، در صف خرید نمانید، بلکه چند روز بعد و در صورت مشاهده حمایت بازارساز، پله‌ای وارد شوید. اگر سهامی دارید که فکر می‌کنید خسارت دیده، قبل از بازگشایی از بنیاد آن مطلع شوید. ترس از نادانی، بدترین مشاور است.

چگونگی بازگشایی مهم است
هیچکس با تعطیلی ابدی بازار موافق نیست. سوال اصلی این نیست که «باز شود یا نه»، بلکه «چگونه باز شود».

موافقان بر هزینه اعتماد و فرصت‌های ازدست‌رفته تأکید دارند و مخالفان بر خطر سقوط آبشاری به دلیل ابهام، فروش انباشته و بحران اعتبارها.

نقطه اشتراک هر دو گروه، ضرورت مداخله فعال نهاد ناظر است.

اگر سازمان بورس با ابزارهایی مثل کاهش دامنه نوسان، شفاف‌سازی اجباری، حمایت نقدینگی و تمدید اعتبار وارد میدان شود، می‌توان امیدوار بود روز بازگشایی به جای یک فاجعه، به یک اصلاح قابل کنترل تبدیل گردد.

اما اگر تصمیم‌گیرندگان تصور کنند «هر چه شود، بازار خودش تعدیل می‌کند»، آنگاه آن روز، روز سیاهی در تاریخ سرمایه‌گذاری ایران خواهد بود. سهامداران چشم به تقویم و اخبار دارند؛ امید که تصمیم درستی گرفته شود.